Perjanjian Atlantik Utara — biasanya dirujuk sebagai Perjanjian NATO atau Perjanjian Washington — merupakan asas yang menjadi asas pakatan ketenteraan paling berkuasa di dunia. Dimuktamadkan pada 4 April 1949 di Washington DC, Perjanjian ini berterusan sehingga hari ini untuk membentuk tulang belakang perundangan dan politik Pertubuhan Perjanjian Atlantik Utara (NATO). Dengan 32 negara anggota dan seorang Setiausaha Agung iaitu orang Belanda Mark Rutte, Perikatan ini sekali lagi menjadi tumpuan perhatian antarabangsa.
Dalam artikel ini, kami menganalisis Perjanjian ini dari perspektif perundangan: kandungan dan strukturnya, prosedur untuk penyertaan dan penarikan balik, mekanisme penyelesaian pertikaian, dan perkembangan paling relevan dalam beberapa dekad kebelakangan ini. Kami memberi tumpuan khusus kepada dimensi perundangan yang penting kepada peguam, pelajar undang-undang, pembuat dasar dan warganegara yang berminat.
1. Kandungan dan struktur perundangan Perjanjian NATO
Perjanjian Atlantik Utara merupakan perjanjian pelbagai hala klasik di bawah undang-undang antarabangsa awam. Ia mengandungi empat belas perkara dan sengaja dirahsiakan: pengasasnya mahukan instrumen fleksibel yang memberi ruang politik kepada negara anggota berdaulat.
Perkara 5: asas pertahanan kolektif
Artikel yang paling banyak dipetik — dan paling banyak dibahaskan — tidak syak lagi ialah Artikel 5. Artikel ini memperuntukkan bahawa serangan bersenjata terhadap satu atau lebih negara anggota hendaklah dianggap sebagai serangan terhadap semua. Setiap negara anggota berjanji untuk membantu negara yang diserang, “termasuk penggunaan angkatan bersenjata.”
Apa yang ramai orang tidak sedari ialah Perkara 5 tidak mengandungi kewajipan automatik untuk melaksanakan campur tangan ketenteraan. Peruntukan tersebut menyatakan bahawa setiap negara anggota hendaklah mengambil "tindakan yang difikirkannya perlu, termasuk penggunaan angkatan tentera." Oleh itu, sifat bantuan tersebut kekal sebagai keputusan negara. Ini dalam praktiknya telah menimbulkan perdebatan perundangan dan politik yang besar tentang skop kewajipan bersekutu.
Perkara 5 telah digunakan secara rasmi hanya sekali: susulan serangan 11 September 2001 ke atas Amerika Syarikat. Ini membawa kepada misi ISAF di Afghanistan, yang disertai oleh Belanda selama bertahun-tahun.
Perkara 4: perundingan sekiranya berlaku ancaman
Perkara 4 memberi negara anggota hak untuk meminta rundingan apabila integriti wilayah, kebebasan politik atau keselamatan mereka terancam. Perkara ini kurang mengikat berbanding Perkara 5, tetapi berfungsi sebagai injap keselamatan diplomatik yang penting. Dalam praktiknya, ia telah digunakan beberapa kali, termasuk oleh Turki semasa ketegangan di sempadan Syria dan oleh negara-negara Baltik susulan pencerobohan Rusia di Ukraine.
Peruntukan utama lain
Artikel-artikel yang selebihnya berkaitan dengan promosi keamanan dan kestabilan (perkara 1–2), kerjasama dalam hal ehwal pertahanan (perkara 3), struktur institusi NATO (perkara 9), penyertaan ahli baharu (perkara 10), hubungan dengan Piagam PBB (perkara 7), dan pengunduran negara anggota (perkara 13).
Perkara 7 amat relevan, yang secara eksplisit mengawal hubungan dengan Piagam PBB: Perjanjian NATO mengekalkan hak dan kewajipan negara anggota di bawah Piagam PBB. Ini bermakna Piagam PBB secara hierarki lebih unggul daripada Perjanjian NATO. Secara teorinya, keputusan NATO mungkin bercanggah dengan kewajipan PBB — satu ketegangan yang nyata dalam amalan semasa operasi NATO di Kosovo (1999), yang berlaku tanpa mandat Majlis Keselamatan PBB yang eksplisit.
2. NATO sebagai sebuah organisasi antarabangsa: status undang-undang
NATO merupakan sebuah organisasi antarabangsa yang mempunyai keperibadian undang-undang. Ini penting dari segi undang-undang kerana NATO boleh memuktamadkan kontrak, hadir di mahkamah dan menikmati kekebalan. Status undang-undang ibu pejabat dan kakitangan NATO dihuraikan dengan lebih lanjut dalam Protokol Paris (1952) dan Perjanjian Status Angkatan Tentera NATO (SOFA, 1951).
SOFA mengawal selia, antara lain, kedudukan undang-undang tentera satu negara anggota di wilayah negara anggota yang lain. Negara penghantar mengekalkan bidang kuasa ke atas pasukannya untuk kesalahan perkhidmatan; negara penerima mempunyai bidang kuasa ke atas kesalahan jenayah yang dilakukan di luar tugas. Bagi kerosakan sivil, pengaturan khas terpakai: negara penerima mengendalikan tuntutan dan seterusnya membahagikan kos (biasanya 75/25) dengan negara penghantar.
Di Belanda, pengaturan ini telah dihuraikan dengan lebih lanjut dalam Akta Pampasan bagi Kerosakan yang Disebabkan oleh Kenderaan Bermotor NATO, yang memberikan tuntutan langsung kepada rakyat yang mengalami kerosakan yang disebabkan oleh kenderaan NATO terhadap Negara Belanda.
3. Penyertaan kepada NATO: prosedur dan perkembangan terkini
Prosedur undang-undang
Perkara 10 Perjanjian NATO mengawal penyertaan. Perkara tersebut memperuntukkan bahawa negara anggota boleh sebulat suara menjemput mana-mana negara Eropah yang mampu dan sanggup memenuhi kewajipan Perjanjian untuk menyertai. Selepas penerimaan jemputan, calon anggota menandatangani Perjanjian dan mendepositkan instrumen penyertaan dengan kerajaan Amerika Syarikat, yang bertindak sebagai pendeposit.
Prosedur penyertaan dalam amalan berjalan seperti berikut:
- Negara calon secara rasmi mengemukakan permintaan kepada NATO.
- Majlis NATO menilai sama ada negara tersebut memenuhi kriteria politik (demokrasi, kedaulatan undang-undang, hak asasi manusia) dan kewajipan ketenteraan dan kewangan.
- Jika Majlis sebulat suara bersetuju, jemputan untuk memulakan rundingan penyertaan akan dilanjutkan.
- Selepas tamatnya rundingan penyertaan, negara calon menandatangani protokol penyertaan.
- Semua negara anggota sedia ada mengesahkan protokol tersebut mengikut prosedur perlembagaan negara mereka.
- Selepas deposit instrumen ratifikasi dengan Amerika Syarikat, keahlian berkuat kuasa.
Keperluan sebulat suara menjadikan penyertaan terdedah kepada sekatan politik. Sebuah negara anggota tunggal boleh melambatkan atau menyekat proses tersebut. Ini ditunjukkan dalam amalan baru-baru ini dengan penyertaan Finland dan Sweden.
Finland dan Sweden: kajian kes undang-undang
Berikutan pencerobohan Rusia ke atas Ukraine pada Februari 2022, Finland dan Sweden mengemukakan permintaan penyertaan mereka pada Mei 2022. Turki pada mulanya menyekat ratifikasi, dengan alasan bahawa kedua-dua negara melindungi ahli PKK (sebuah organisasi yang ditetapkan sebagai pengganas oleh Turki) dan penyokong gerakan Gülen.
Selepas rundingan diplomatik — dan pemuktamadan perjanjian tiga hala — Turki telah memberikan persetujuannya. Finland bersetuju pada April 2023 sebagai ahli ke-31. Sweden pula menyusul pada Mac 2024 sebagai ahli ke-32, selepas Hungary juga memberikan kelulusan parlimennya.
Dari perspektif perundangan, perlu diperhatikan bahawa Perjanjian ini tidak mengandungi prosedur untuk situasi di mana sesebuah negara anggota mengaitkan kelulusannya dengan syarat-syarat yang berada di luar Perjanjian. Keseluruhan proses telah dijalankan melalui rundingan diplomatik, bukan melalui mekanisme yang boleh dikuatkuasakan secara sah.
Dasar pintu terbuka dan hadnya
NATO secara rasminya mengekalkan "dasar pintu terbuka" berdasarkan Perkara 10. Walau bagaimanapun, dalam praktiknya, terdapat batasan politik dan fakta yang besar. Georgia dan Ukraine diberitahu pada tahun 2008 bahawa mereka "akhirnya" akan menjadi ahli, tetapi tidak ditawarkan Pelan Tindakan Keahlian (MAP). Ini membuktikan keputusan kontroversi yang menyebabkan ahli NATO berpecah belah secara dalaman.
Dari segi undang-undang, dasar pintu terbuka merupakan komitmen politik, bukan hak yang boleh dikuatkuasakan secara sah. Negara calon tidak mempunyai cara yang sah untuk memaksa penyertaan jika syarat sebulat suara tidak dipenuhi.
4. Pengunduran diri daripada NATO: prosedur dan implikasinya
Prosedur undang-undang
Perkara 13 Perjanjian NATO mengawal pengunduran. Perkara ini sangat mudah: negara anggota yang ingin berhenti menjadi pihak selepas dua puluh tahun boleh berbuat demikian dengan mendepositkan instrumen penolakan dengan kerajaan Amerika Syarikat. Pengunduran berkuat kuasa setahun selepas pemberitahuan.
Tiada formaliti diperlukan selain daripada pemberitahuan rasmi. Perjanjian ini tidak mengenakan sebarang syarat substantif untuk penarikan diri. Tiada sekatan atau prosedur di hadapan Majlis NATO diperlukan. Ini adalah pilihan yang disengajakan oleh penggubal Perjanjian: ia mestilah mudah untuk keluar, supaya negara anggota tidak akan rasa terperangkap.
Preseden sejarah: kes Perancis
Perancis telah menarik diri daripada struktur pemerintahan tentera bersepadu NATO pada tahun 1966 di bawah Presiden de Gaulle. Walau bagaimanapun, ini bukanlah pengunduran daripada Perjanjian itu sendiri (Perkara 13), tetapi pengunduran daripada integrasi ketenteraan. Perancis kekal sebagai ahli rasmi pakatan politik. Hanya pada tahun 2009, di bawah Presiden Sarkozy, Perancis kembali sepenuhnya kepada struktur ketenteraan.
Hal ehwal semasa: Perkara 13 dalam perdebatan politik
Perkara 13 sekali lagi menjadi tumpuan utama dalam perdebatan politik sejak kebelakangan ini. Dalam konteks penggal kedua Donald Trump sebagai Presiden AS, persoalan telah dibangkitkan dalam kalangan politik dan perundangan sama ada Amerika Syarikat boleh mengecam Perjanjian tersebut tanpa persetujuan Kongres. Para sarjana undang-undang perlembagaan berbelah bahagi: Perjanjian tersebut telah disahkan oleh Senat, tetapi prosedur pengecaman tidak ditadbir secara eksplisit oleh Perlembagaan AS. Perdebatan ini relevan untuk semua rakan kongsi NATO, kerana Amerika Syarikat menyumbang setakat ini bahagian ketenteraan dan kewangan yang terbesar.
5. Pembuatan keputusan dalam NATO: prinsip konsensus
Majlis NATO memutuskan secara eksklusif berdasarkan sebulat suara. Tiada undian; persetujuan tersirat dikira sebagai kata sepakat. Ini mempunyai akibat perundangan dan praktikal yang meluas.
Setiap negara anggota secara efektif memegang kuasa veto. Ini menjelaskan mengapa keputusan NATO kadangkala mengambil masa yang lama untuk dicapai dan mengapa komunike dan kenyataan kadangkala mengandungi formulasi diplomatik yang samar-samar yang menutupi perpecahan dalaman. Sidang Kemuncak NATO di The Hague pada Jun 2025 memberikan contoh topikal: teks akhir mengenai sokongan untuk Ukraine dirumuskan sedemikian rupa sehingga sekutu utara dan selatan dapat bersetuju dengannya.
Dari perspektif perundangan, prinsip konsensus membawa maksud yang mendalam: keputusan NATO mengikat secara politik ke atas negara anggota yang bersetuju dengannya, tetapi tidak boleh dikuatkuasakan secara sah melalui badan kehakiman luaran. Tiada sekatan wujud untuk ketidakpatuhan.
6. Penyelesaian pertikaian dalam NATO
Ketiadaan mekanisme formal
Satu ciri menarik Perjanjian NATO ialah ketiadaan mekanisme penyelesaian pertikaian formal untuk pertikaian antara negara anggota mengenai tafsiran atau penggunaan Perjanjian. SOFA memperuntukkan dalam Perkara XVI bahawa pertikaian hendaklah diselesaikan melalui rundingan atau melalui Majlis NATO; rujukan kepada mahkamah luaran tidak dibayangkan.
Dalam praktiknya, pertikaian politik dan strategik diselesaikan melalui diplomasi. Prosiding undang-undang formal jarang berlaku dan terhad kepada perkara kontraktual dan kewangan.
Undang-undang kes yang berkaitan
CJEU C-186/19 (Negara-negara Agung/NATO): Dalam kes ini, pembekal bahan api menuntut bayaran daripada beberapa negara anggota NATO untuk bahan api yang dibekalkan semasa misi ISAF di Afghanistan. Mahkamah Keadilan EU memutuskan bahawa Protokol Paris membenarkan ibu pejabat NATO menjadi pihak dalam prosiding negara. Prosedur dalaman NATO (mekanisme escrow) berfungsi sebagai langkah pertama, tetapi tidak menghalang semakan kehakiman.
ECLI:NL:RBDHA:2025:9705 (Negara anggota Tertinggi/NATO, The Hague): Dalam versi terbaru kes Agung ini, yang diputuskan oleh Mahkamah Daerah The Hague pada tahun 2025, mahkamah memutuskan bahawa ia mempunyai bidang kuasa untuk mendengar tuntutan sivil pembekal. Prosedur dalaman NATO telah habis, tetapi tidak mengikat negara anggota yang bukan pihak dalam perjanjian escrow. Penghakiman ini merupakan ilustrasi yang jelas tentang had imuniti NATO dalam transaksi komersial.
ECLI:NL:HR:2021:1956 (Mahkamah Agung Belanda): Mahkamah Agung mengesahkan bahawa entiti NATO menikmati imuniti berfungsi untuk tindakan yang berkaitan dengan tugas ketenteraan mereka. Bagi transaksi komersial, tiada imuniti sedemikian terpakai, dan mahkamah negara mempunyai bidang kuasa.
ECLI:NL:RBLIM:2017:1002: Mahkamah Daerah Limburg memutuskan bahawa imuniti boleh diberikan jika prosedur dalaman NATO tidak menyediakan alternatif tulen kepada perbicaraan yang adil. Ini melibatkan hak akses kepada mahkamah seperti yang termaktub dalam Perkara 6 ECHR.
Pertikaian mengenai pelaksanaan kebangsaan
Di peringkat kebangsaan, mahkamah Belanda hanya menyemak secara marginal sama ada kerajaan memenuhi kewajipan antarabangsanya, termasuk kewajipan NATO. Mahkamah mengamalkan kekangan dalam hal ehwal dasar luar dan pertahanan, memandangkan budi bicara kerajaan yang luas (ECLI:NL:PHR:2024:1279). Hanya dalam kes pelanggaran norma undang-undang yang jelas atau kecuaian yang nyata, mahkamah boleh campur tangan.
7. Pengawasan demokratik nasional terhadap kewajipan NATO
Kelulusan Parlimen
Di Belanda, pengesahan Perjanjian NATO dan protokol penyertaan memerlukan kelulusan parlimen menurut Perkara 91 Perlembagaan. Parlimen secara teknikalnya boleh menyekat penyertaan ahli baharu dengan menolak pengesahan. Dalam praktiknya, ini tidak berlaku dengan pembesaran NATO, tetapi instrumen tersebut wujud.
Kesan langsung keputusan NATO
Sebaik sahaja sesuatu perjanjian telah diluluskan dan diterbitkan, ia mempunyai kuasa mengikat dalam susunan undang-undang Belanda (perkara 93 Perlembagaan). Sekiranya berlaku konflik, keputusan undang-undang antarabangsa akan diutamakan berbanding perundangan negara (perkara 94 Perlembagaan). Ini bermakna keputusan NATO yang "mengikat semua orang" pada prinsipnya mempunyai kesan langsung dan boleh mengetepikan perundangan negara.
Kajian kehakiman
Mahkamah Belanda tidak menyemak semula perundangan yang bertentangan dengan Perlembagaan (perkara 120 Perlembagaan), tetapi menyemak semula undang-undang perjanjian dan perjanjian hak asasi manusia. Dalam kes konflik antara kewajipan NATO dan hak asasi (seperti hak untuk perbicaraan yang adil), mahkamah boleh campur tangan, tetapi ini adalah luar biasa.
8. Liabiliti untuk kerosakan yang disebabkan oleh operasi NATO
Liabiliti untuk kerosakan yang disebabkan oleh operasi NATO di wilayah negara anggota terutamanya dikawal oleh Perkara VIII Perjanjian Status Angkatan Tentera NATO. Sistem ini berfungsi seperti berikut:
Bagi kerosakan kepada pihak ketiga (orang awam) yang disebabkan oleh tentera NATO di wilayah Belanda, Negara Belanda bertindak sebagai titik hubungan utama. Negara akan membayar pampasan atas kerosakan tersebut dan seterusnya menuntut semula kos daripada negara penghantar berdasarkan nisbah standard 75% (negara penghantar) kepada 25% (negara penerima). Jika kerosakan berlaku di luar tugas atau melalui kecuaian sengaja atau kecuaian besar, anggota tentera individu atau negara penghantar mungkin bertanggungjawab secara langsung.
Bagi kerosakan yang disebabkan oleh kenderaan bermotor NATO di Belanda, Akta berasingan terpakai: Akta Pampasan bagi Kerosakan yang Disebabkan oleh Kenderaan Bermotor NATO, yang memberikan pihak yang cedera tuntutan langsung terhadap Negara Belanda.
9. Perkembangan semasa: NATO pada tahun 2025–2026
Perdebatan persenjataan semula dan sasaran 5%
Di Sidang Kemuncak NATO di The Hague pada Jun 2025, perbincangan intensif telah berlangsung mengenai perbelanjaan pertahanan. Amerika Syarikat, di bawah Presiden Trump, mendesak sasaran 5% daripada KDNK, jauh melebihi penanda aras 2% sedia ada. Dari segi undang-undang, norma 2% bukanlah kewajipan undang-undang yang keras tetapi komitmen politik. Ketidakpatuhan membawa kepada tekanan diplomatik, tetapi bukan kepada sekatan formal.
Setiausaha Agung Rutte memainkan peranan penting dalam membentuk konsensus mengenai formulasi baharu yang memberikan fleksibiliti yang mencukupi kepada negara anggota. Kenyataan akhir mengandungi tarikh sasaran dan trajektori, tetapi tiada peratusan yang mengikat.
Ukraine dan perspektif keahlian
Persoalan kemungkinan keahlian NATO untuk Ukraine mendominasi agenda Perikatan. Perkara 10 menghendaki sebuah negara Eropah yang mampu memenuhi prinsip-prinsip Perjanjian — Ukraine memenuhi keadaan geografi dan politik, tetapi konflik bersenjata aktif di wilayahnya merupakan halangan fakta dan politik. Kewajipan pertahanan kolektif Perkara 5 akan diaktifkan serta-merta setelah penyertaan semasa konflik yang sedang berlangsung.
Dari segi perundangan, situasinya rumit: Perjanjian itu tidak mengandungi pengecualian eksplisit terhadap negara-negara yang berperang, tetapi keperluan sebulat suara menjadikan penyertaan semasa konflik yang sedang berlaku hampir mustahil dari segi politik selagi tidak semua negara anggota bersetuju.
Ancaman hibrid dan skop Perkara 5
Perdebatan yang semakin meningkat berkaitan dengan persoalan sama ada serangan siber, kempen disinformasi dan sabotaj infrastruktur boleh dikategorikan sebagai "serangan bersenjata" dalam erti Perkara 5. NATO secara rasmi mengakui pada tahun 2016 bahawa serangan siber boleh mencetuskan Perkara 5, tetapi definisi yang sah di sisi undang-undang masih kurang. Ini mewujudkan ketidakpastian undang-undang.
10. Penilaian kritikal: had Perikatan
Perjanjian NATO merupakan instrumen perundangan yang sangat berkuat kuasa, tetapi ia juga mempunyai kelemahan yang wujud. Ketiadaan mekanisme penyelesaian pertikaian yang mengikat, pergantungan eksklusif pada kesepakatan, dan ketidakupayaan untuk menguatkuasakan sasaran perbelanjaan pertahanan adalah kekurangan struktur dari perspektif kedaulatan undang-undang.
Tambahan pula, ketegangan antara kedaulatan negara dan obligasi sekutu semakin meningkat. Negara anggota dalam praktiknya boleh mentafsirkan obligasi Perkara 5 mereka seperti yang mereka fikirkan sesuai, tanpa akibat undang-undang untuk tafsiran minimalis. Ini adalah wujud dalam struktur antara kerajaan NATO — tetapi ia menimbulkan persoalan serius tentang kredibiliti jaminan pertahanan kolektif dalam era ketegangan geopolitik yang semakin meningkat.
Soalan lazim (FAQ)
Apakah sebenarnya Perkara 5 Perjanjian NATO? Perkara 5 memperuntukkan bahawa serangan bersenjata terhadap negara anggota hendaklah dianggap sebagai serangan terhadap semua. Setiap negara anggota kemudiannya wajib memberikan bantuan, tetapi menentukan sifat dan tahap bantuan itu sendiri. Perkara ini hanya digunakan sekali, susulan serangan 11 September 2001.
Bagaimanakah sesebuah negara boleh menyertai NATO? Penyertaan memerlukan keputusan sebulat suara oleh semua negara anggota semasa (perkara 10), diikuti dengan tandatangan dan pengesahan oleh negara peserta dan semua ahli sedia ada. Prosedur ini boleh mengambil masa berbulan-bulan hingga bertahun-tahun, bergantung pada keadaan politik.
Bolehkah sesebuah negara anggota meninggalkan NATO? Ya. Di bawah Perkara 13, sesebuah negara anggota boleh menarik diri dengan memberikan notis rasmi kepada Amerika Syarikat sebagai depositori. Penarikan balik berkuat kuasa setahun kemudian. Tiada syarat atau sekatan substantif yang dikenakan terhadap penarikan balik.
Adakah keputusan NATO boleh dikuatkuasakan secara sah? Tidak. Keputusan NATO mengikat secara politik tetapi tidak boleh dikuatkuasakan dari segi undang-undang. NATO tidak mempunyai kuasa supranasional dan tidak boleh mengenakan sekatan ke atas negara anggota yang gagal melaksanakan keputusan.
Apakah status undang-undang sasaran perbelanjaan pertahanan 2%? Sasaran 2% adalah komitmen politik, bukan kewajipan undang-undang yang keras. Ketidakpatuhan membawa kepada tekanan diplomatik dan kerosakan reputasi, tetapi bukan kepada akibat undang-undang formal.
Adakah NATO menikmati kekebalan daripada tuntutan sivil? Sebahagiannya. Badan-badan NATO menikmati imuniti berfungsi untuk tindakan yang berkaitan dengan tugas ketenteraan mereka. Bagi transaksi komersial, tiada imuniti terpakai dan mahkamah negara mempunyai bidang kuasa (ECLI:NL:HR:2021:1956).
Bolehkah mahkamah campur tangan dalam pelaksanaan dasar NATO? Mahkamah Belanda hanya menyemak semula dasar luar dan pertahanan secara marginal. Hanya dalam kes-kes pelanggaran norma undang-undang atau hak asasi yang jelas, mahkamah boleh campur tangan.
Bolehkah Ukraine menyertai NATO? Dari segi undang-undang, Perkara 10 tidak menimbulkan halangan — Ukraine ialah sebuah negara Eropah yang mendokong prinsip-prinsip Perjanjian. Dari segi politik, penyertaan semasa konflik bersenjata yang berterusan adalah hampir mustahil kerana kesepakatan antara semua 32 negara anggota diperlukan.
Apakah Perjanjian Status Angkatan Tentera NATO (SOFA)? SOFA mengawal kedudukan undang-undang tentera satu negara anggota di wilayah negara anggota yang lain, termasuk bidang kuasa ke atas kesalahan jenayah dan liabiliti untuk kerosakan sivil.
Apakah peranan Belanda dalam pertikaian mengenai liabiliti NATO? Belanda mempunyai undang-undang khusus untuk kerosakan yang disebabkan oleh kenderaan bermotor NATO. Bagi tuntutan kerosakan lain, Negara Belanda bertindak sebagai titik hubungan utama; ia kemudiannya menuntut sebahagian daripada kos daripada negara penghantar.
